بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
رَبِّ يَسِّرْ وَلاَ تُعَسِّرْ ، رَبِّ تَمِّمْ بِالْخَيْرِ
Ribâ & Sarf Hukuku (Faiz Yasağı & Döviz Mübadelesi)
فقه الربا والصرف والأموال الربوية
Kur'an ve Sünnet'te faiz yasağı, altı ribevî emvâl hadisi, ribâ-yı fadl ve ribâ-yı nesîe, dört mezhebin ribâ illetleri, altın/gümüş ve döviz sarfında peşin kabz şartı ve çağdaş faizsiz finans kaideleri.
1. Ribâ Kavramı ve İki Temel Çeşidi: Ribâ-yı Fadl & Ribâ-yı Nesîe
حقيقة الربا: ربا الفضل وربا النسيئة
Kur'an'ın kat'î olarak haram kıldığı faiz; borçta vade sebebiyle fazlalık (Nesîe) ve aynı cins tartılan/ölçülen malların peşin takasında miktar fazlalığı (Fadl) olmak üzere ikiye ayrılır.
📜 Şer'i Deliller & Hadis-i Şerifler:
وَأَحَلَّ اللَّهُ الْبَيْعَ وَحَرَّمَ الرِّبَا
“Allah alışverişi helal, faizi (ribâyı) ise kesinlikle haram kılmıştır.”
— Bakara Suresi, 275. Ayetالذَّهَبُ بِالذَّهَبِ، وَالْفِضَّةُ بِالْفِضَّةِ، وَالْبُرُّ بِالْبُرِّ، وَالشَّعِيرُ بِالشَّعِيرِ، وَالتَّمْرُ بِالتَّمْرِ، وَالْمِلْحُ بِالْمِلْحِ، مِثْلًا بِمِثْلٍ، سَوَاءً بِسَوَاءٍ، يَدًا بِيَدٍ
“Altın altınla, gümüş gümüşle, buğday buğdayla, arpa arpayla, hurma hurmayla ve tuz tuzla; misli misline, eşit olarak ve peşin (elden ele) satılır. Kim fazla verir veya fazla alırsa ribâ yapmış olur.”
— Sahih-i Müslim, Müsâkât, 81 (Ubâde b. es-Sâmit Hadisi)🏛️ Dört Hak Mezhebin Hüküm & İllet Mukayesesi:
Ribânın illeti; cins birliği ile beraber 'vezn' (ağırlıkla tartılma) veya 'keyl' (hacimle ölçülme) vasfıdır. Bu iki şart varsa fazlalık da vade de haramdır.
Ribâ-yı nesîede illet gıdalarda depolanabilir ve temel besin maddesi olmak (iddihâr ve iktiyât); parada ise semeniyet (mutlak mübadele vasıtası) olmaktır.
İllet yalnızca iki şeydir: 1) Nakdiyet/Semeniyet (Altın ve gümüş), 2) Mat'ûmiyet (İnsanların gıda olarak tükettiği her şey).
Altın ve gümüşte illet vezn (tartı), gıdalarda ise keyl (ölçü) veya vezn ile tartılmaktır. Tartılan veya ölçülen her türlü malda ribâ cereyan eder.
- Kredi kartı gecikme faizi ve banka faiz gelirlerinin haramlığı
- Enflasyon farkının borca doğrudan eklenmesinin şer'i durumu
- Murabaha (kâr payı) ve finansal kiralama ile faizli kredinin farkı
2. Sarf Akdi (Döviz & Kıymetli Maden Alım-Satım Ahkâmı)
أحكام عقد الصرف والتقابض في المجلس
Paraların veya kıymetli madenlerin birbirleriyle mübadelesinde (TL-Dolar, Altın-Euro vb.) akit meclisinde peşin teslim ve tesellüm (kabz) şarttır; vadeli sarf akdi icmâ ile bâtıldır.
📜 Şer'i Deliller & Hadis-i Şerifler:
إِذَا اخْتَلَفَتْ هَذِهِ الْأَصْنَافُ فَبِيعُوا كَيْفَ شِئْتُمْ إِذَا كَانَ يَدًا بِيَدٍ
“Bu cinsler (altın-gümüş, buğday-arpa gibi) farklı olduğu takdirde, peşin (elden ele) olmak şartıyla dilediğiniz gibi satınız.”
— Sahih-i Buhârî, Büyû', 77; Sahih-i Müslim, 1587🏛️ Dört Hak Mezhebin Hüküm & İllet Mukayesesi:
Mecliste bedellerin karşılıklı kabzı şarttır. Ayrılmadan önce kabz gerçekleşmezse akit fesholur.
Meclisten ayrılma olmasa dahi akit anından sonra gecikme (tehir) caiz değildir; derhal teslim gerekir.
Ayrılmadan önce kabz şarttır; akitte vade şartı koşulursa akit baştan bâtıl olur.
Her iki bedelin mecliste tam olarak teslim alınması şarttır; tarafların vekilleri de mecliste kabzı tamamlayabilir.
- İnternet ve mobil bankacılık üzerinden anlık döviz/altın alımı ve hükmî kabz
- Kuyumcularda kredi kartıyla taksitli altın satışının haramlığı
- Forex ve kaldıraçlı döviz işlemlerinin fıkhî sakıncaları
3. Şer'i Finans Modelleri: Faizsiz Ticaret Alternatifleri
البدائل الشرعية للمعاملات الربوية
Faizli borç verme yerine İslam iktisadının vazettiği kâr-zarar ortaklığı (Mudârabe, Müşâreke) ve vadeli satış (Murâbaha, Selem, İsticrâr) prensipleri.
📜 Şer'i Deliller & Hadis-i Şerifler:
الْغُرْمُ بِالْغُنْمِ
“Külfet (risk/zarar mesuliyeti) nimete (kâr hakkına) göredir. Risk üstlenmeyen kâr elde edemez.”
— Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye, Madde 87🏛️ Dört Hak Mezhebin Hüküm & İllet Mukayesesi:
Kâr oranı tarafların serbest rızasıyla yüzde olarak belirlenir; kesin maktu getiri şart koşulamaz.
Kâr paylaşımı sermaye oranına uygun olmalıdır; mudârabe şartlarına tam riayet şarttır.
Zarar yalnızca anaparadan düşer; emek sahibine zarar tazmini yüklenemez.
Şirket akitlerinde tarafların karşılıklı rızası ile kâr oranları serbestçe taksim edilebilir.
- Katılım bankalarının sukuk (kira sertifikası) ihraçları
- Kâr payının peşinen garanti edilmesinin akdi faize çevirmesi
- Gecikme cezalarının faiz olmaması için hayır fonlarına aktarılması şartı