۞ Ahkâmü'l-Hıyârât ve'l-Uyûb ۞

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

رَبِّ يَسِّرْ وَلاَ تُعَسِّرْ ، رَبِّ تَمِّمْ بِالْخَيْرِ

✦

Muhayyerlik & Ayıp Hukuku
Cayma Hakkı, Kusurlu Mal İadesi ve Meclis Fıkhı

« الْبَيِّعَانِ بِالْخِيَارِ مَا لَمْ يَتَفَرَّقَا، فَإِنْ صَدَقَا وَبَيَّنَا بُورِكَ لَهُمَا فِي بَيْعِهِمَا »

“Alıcı ve satıcı birbirlerinden ayrılmadıkça muhayyerdirler. Eğer doğru söyler ve kusurları açıklarlarsa alışverişleri bereketlenir.”

(Sahihayn: Buhârî 2110; Müslim 1531)

İslam ticaret ve tüketici hukuku: Sözleşmeden cayma hakkı (Hıyâr-ı Şart), gizli ayıplı malı iade ve bedel indirimi (Hıyâr-ı Ayıp), görmeden alınan malda fesih (Hıyâr-ı Rü'yet) ve meclis muhayyerliği.

Hıyâr-ı Şart (Cayma Hakkı)خِيَارُ الشَّرْطِ فِي الْبَيْعِ

Hıyâr-ı Şart: Sözleşmeden Cayma ve Düşünme Hakkı

⚖️ Şer'i Kural:Satıcı veya alıcının, akdin kurulması esnasında belirli bir süre (ör. 3 gün veya belirlenen meşru süre) içerisinde sözleşmeyi feshetme veya onaylama hakkını şart koşmasıdır.

📖 Nass: Sahihayn (Buhârî 2117, Müslim 1533): Peygamber Efendimiz'in aldatıldığını söyleyen sahabiye 'Alışveriş yaptığında; aldatma yok de ve benim için 3 gün muhayyerlik vardır de' buyurması.

Hanefi mezhebinde asıl süre 3 gündür; ancak İmâm Muhammed, Ebû Yûsuf ve diğer mezheplere göre taraflar daha uzun belirli bir süre (15 gün, 1 ay vb.) üzerinde anlaşırlarsa caizdir.

Dört Mezhepte Câizdir

Hıyâr-ı Ayıp (Kusurlu Mal İadesi)خِيَارُ الْعَيْبِ وَرَدُّ السِّلْعَةِ

Hıyâr-ı Ayıp: Gizli Kusur Sebebiyle Malı İade ve Bedel İndirimi

⚖️ Şer'i Kural:Satılan malda satın alma anında mevcut olan ve malın değerini veya kullanım gayesini düşüren gizli bir kusur (ayıp) ortaya çıkarsa, alıcı malı iade edip parasının tamamını geri alma veya satıcıyla anlaşıp kusur oranında indirim isteme hakkına sahiptir.

📖 Nass: İbn Mâce (Sahih): 'Müslüman müslümanın kardeşidir. Bir müslümanın kusurunu açıklamadan kardeşine kusurlu bir mal satması helal olmaz.' Mecelle Madde 337: 'Mutlak akit, mebiin ayıptan salim olmasını iktiza eder.'

Satıcının maldaki kusuru bilerek gizlemesi haramdır ve dolandırıcılıktır. 'Gördün aldın, iade kabul edilmez' gibi şartlar gizli ayıplarda şer'an batıldır.

Alıcının Şer'i ve Sabit Hakkıdır

Hıyâr-ı Rü'yet (Görünce Fesih)خِيَارُ الرُّؤْيَةِ فِي الْأَعْيَانِ الْغَائِبَةِ

Hıyâr-ı Rü'yet: Görülmeden Alınan Malda Fesih Hakkı

⚖️ Şer'i Kural:Numunesi veya vasıfları anlatılarak görmeden satın alınan bir malı alıcı bizzat gördüğü anda, hiçbir gerekçe göstermeksizin akdi derhal feshetme veya kabul etme serbestisine sahiptir.

📖 Nass: Dârekutnî ve Beyhakî: 'Kim görmediği bir şeyi satın alırsa, onu gördüğü vakit muhayyerdir (dilerse alır dilerse bırakır).' Mecelle Madde 320.

Modern e-ticaret ve internet alışverişlerinde kargo eline ulaştığında müşterinin ürünü inceleyip iade etme hakkı doğrudan Hıyâr-ı Rü'yet ve Hıyâr-ı Şart fıkhına tam mutabıktır.

Hanefi ve Maliki'de Câizdir

Hıyâr-ı Meclis (Ayrılmadan Fesih)خِيَارُ الْمَجْلِسِ قَبْلَ التَّفَرُّقِ

Hıyâr-ı Meclis: Akit Meclisi Dağılmadan Vazgeçme Serbestisi

⚖️ Şer'i Kural:Şafii ve Hanbeli mezheplerine göre icab ve kabul tamamlansa dahi, alıcı ve satıcı birbirlerinden bedenen ayrılmadıkları (meclis devam ettiği) müddetçe akitten tek taraflı vazgeçebilirler.

📖 Nass: Sahihayn (Buhârî 2110, Müslim 1531): Resûlullah (s.a.v.) 'Alıcı ve satıcı birbirlerinden ayrılmadıkça muhayyerdirler. Eğer doğru söyler ve kusurları açıklarlarsa alışverişleri bereketlenir; yalan söyler ve gizlerlerse bereket silinir' buyurmuştur.

Hanefi mezhebine göre icab ve kabul gerçekleştiği anda akit tamamlanır ve meclisten ayrılmadan önce vazgeçmek için rıza (ikâle) veya şart muhayyerliği gerekir.

Şafii ve Hanbeli'de Sünnet / Hanefi'de İcab-Kabulle Bağlayıcı

Ticaret Hukuku & Şer'i Akitleri İncele →