⚖️ Ahkâmü'l-Kısâs & Ed-Diyât ⚖️

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

رَبِّ يَسِّرْ وَلاَ تُعَسِّرْ ، رَبِّ تَمِّمْ بِالْخَيْرِ

✦

İslam Ceza Hukukunda Kısas, Af & Diyet Miktarları

فقه القصاص في النفس وما دونها والعفو ومقادير الديات والأروش في الشريعة الإسلامية

Can ve uzuv kısasının şartları, maktul velisinin kısas, diyet veya bilâ-bedel af hakkı (Bakara 178), tam diyet (100 deve / 1000 dinar altın) ve organ erşleri.

1. Kısasın Mahiyeti, Şartları ve Maktul Velisinin Af Hakkı

حقيقة القصاص وشروطه وحق أولياء المقتول في العفو أو الدية

Kasten haksız yere cana kıyan veya uzuv kesen kimseye aynıyla ceza verilmesidir; maktulün velisi kısas, diyet veya bedelsiz affetme hakkına sahiptir.

Yüce Allah Bakara Suresi 179. ayette 'Kısasta sizin için hayat vardır' buyurarak can emniyetinin temelini kısas hükmü ile tahkim etmiştir: 1. Kısasın Şartları: a) Fiilin kasten (amden) işlenmiş olması (hata veya şibh-i amdden kısas olmaz, diyet gerekir). b) Maktulün mâsum (can dokunulmazlığı olan Müslüman veya zimmî) olması. c) Katilin akıl baliğ olması (çocuk ve deliden kısas düşer). d) Şüphenin bulunmaması (Şüphe had ve kısasları düşürür). e) Bizzat devlet/hâkim otoritesi eliyle infaz edilmesi (şahsi intikam ve kan davası kesinlikle yasaktır). 2. Velinin 3 Şıkkı (Bakara 178): a) Kısas Talebi: Katilin aynıyla cezalandırılmasını istemek. b) Diyet Talebi: Kısastan vazgeçip şer'i tazminat (diyet) almak. c) Bilâ-bedel Af: Hiçbir bedel almaksızın Allah rızası için katili affetmek (en faziletli olanıdır).

📜 Şer'i Deliller & Ayet/Hadisler:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى... فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ

“Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında kısas size farz kılındı... Kim kardeşi (maktulün velisi) tarafından bir bedel karşılığı bağışlanırsa, artık örfe uymalı ve diyeti ona güzellikle ödemelidir.”

— Bakara Suresi, 178. Ayet

وَلَكُمْ فِي الْقِصَاصِ حَيَاةٌ يَا أُولِي الْأَلْبَابِ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

“Ey akıl sahipleri! Kısasta sizin için hayat vardır. Umulur ki (haksız cana kıymaktan) sakınırsınız.”

— Bakara Suresi, 179. Ayet

🏛️ Dört Hak Mezhebin Kısas & Diyet Hükümleri:

🌿 Hanefî Mezhebi:

Kasıtlı adam öldürmede kısas asıldır; veli ancak katilin rızasıyla diyete dönebilir veya affedebilir.

📜 Mâlikî Mezhebi:

Kasıtlı cinayette veli kısas veya af hakkına sahiptir; diyete ancak karşılıklı sulh ile geçilir.

🕌 Şâfiî Mezhebi:

Veli katilin rızası olmasa bile kısastan vazgeçip tek taraflı iradesiyle tam diyet talep edebilir.

🏛️ Hanbelî Mezhebi:

Veli kısas, diyet ve bedelsiz af arasında muhayyerdir; diyeti seçtiğinde katilin onayı gerekmez.

📌 Temel Kısas & Ceza Kaideleri:

Kısas ancak kasten öldürmelerde uygulanır; hata ile öldürmelerde diyet ve keffâret gerekir.
Kısasın infazı ferdin değil, meşru devlet otoritesinin vazifesidir.
Maktulün velilerinden biri dahi affederse kısas düşer, diyete dönüşür.

2. Tam Diyet Miktarı, Âkıle Sorumluluğu & Organ Tazminatları (Erş)

مقادير الدية الكاملة وعاقلة الجاني وأروش الأعضاء والجراحات

Tam insan diyeti 100 deve, 1000 dinar altın (~4.25 kg) veya 10000 dirhem gümüştür; çift organların ikisi kesildiğinde tam diyet, teki kesildiğinde yarım diyet ödenir.

İslam hukukunda haksız yere cana veya uzva verilen zararların tazminat cetveli kesin hadislerle vazedilmiştir: 1. Tam Diyet (Diyet-i Kâmile): a) Deveden: 100 deve (farklı yaş gruplarında). b) Altından: 1000 Dinar (yaklaşık 4.250 gr 24 ayar saf altın). c) Gümüşten: 10.000 Dirhem (yaklaşık 29.75 kg saf gümüş). 2. Uzuv Tazminatları (Erş-i Cinâyât): • Vücutta Tek Olan Organlar (Dil, burun, akıl, üreme organı, konuşma yetisi): Tam diyet (100 deve). • Vücutta Çift Olan Organlar (2 göz, 2 kulak, 2 el, 2 ayak, 2 dudak): İkisi birden kesilirse tam diyet; teki kesilirse yarım diyet (50 deve). • Vücutta Dört Olan Organlar (4 göz kapağı): Tanesi için 1/4 diyet (25 deve). • Parmaklar: Her bir el veya ayak parmağı için 10 deve (10 parmak = 100 deve). • Dişler: Her bir diş için 5 deve. 3. Âkıle Müessesesi: Hata ile öldürmelerde katilin yakın akrabaları (âkılesi) diyeti 3 yılda eşit taksitlerle maktul ailesine öder; böylece mağdur aile himaye edilirken fail de tek başına iflasa sürüklenmez.

📜 Şer'i Deliller & Ayet/Hadisler:

أَنَّ فِي النَّفْسِ الدِّيَةَ مِائَةً مِنَ الإِبِلِ، وَفِي الأَنْفِ إِذَا أُوعِبَ جَدْعُهُ الدِّيَةُ، وَفِي اللِّسَانِ الدِّيَةُ، وَفِي الشَّفَتَيْنِ الدِّيَةُ، وَفِي الْعَيْنَيْنِ الدِّيَةُ، وَفِي الرِّجْلِ الْوَاحِدَةِ نِصْفُ الدِّيَةِ

“Cana kıymanın diyeti 100 devedir. Kökünden kesilen burun için tam diyet, dil için tam diyet, iki dudak için tam diyet, iki göz için tam diyet, tek ayak için ise yarım diyet (50 deve) vardır.”

— Nesâî, Kasâme, 44; Ebû Dâvûd, Diyât, 18 (Amr b. Hazm Sahifesi)

🏛️ Dört Hak Mezhebin Kısas & Diyet Hükümleri:

🌿 Hanefî Mezhebi:

Diyet altın, gümüş ve deve olarak ödenebilir. Âkıle hataen katlde diyeti 3 yılda öder.

📜 Mâlikî Mezhebi:

Diyet ehli altın olanlara altın (1000 dinar), deve ehli olanlara deve üzerinden takdir edilir.

🕌 Şâfiî Mezhebi:

Asıl diyet devedir; bulunmadığı takdirde rayiç altın bedeli ödenir.

🏛️ Hanbelî Mezhebi:

Altın, gümüş, deve, sığır ve davar diyetin asıllarındandır.

📌 Temel Kısas & Ceza Kaideleri:

İnsanın canı ve organları haksız yere heder edilemez; her zararın şer'i bir karşılığı vardır.
Hataen adam öldürmede diyetle birlikte 'Katl Keffâreti' (2 ay peş peşe oruç) farzdır (Nisâ 92).
Kasten öldürmede âkıle devreye girmez; tazminat doğrudan katilin kendi malından tahsil edilir.

← Diyet & Cinayet Tazminatları Ukûbât & İslam Ceza Hukuku →