۞ Ahkâmü'd-Diyât ve'l-İrsh ۞

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

رَبِّ يَسِّرْ وَلاَ تُعَسِّرْ ، رَبِّ تَمِّمْ بِالْخَيْرِ

✦

Diyet, Erş & Âkıle Hukuku
Kasıtsız Öldürme, Organ Tazminatı ve Sosyal Dayanışma

﴿ وَمَن قَتَلَ مُؤْمِنًا خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُّؤْمِنَةٍ وَدِيَةٌ مُّسَلَّمَةٌ إِلَىٰ أَهْلِهِ إِلَّا أَن يَصَّدَّقُوا ﴾

“Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, bir mümin köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet ödemesi gerekir; meğerki bağışlasınlar.”

(Nisâ Suresi, 92. Ayet)

İslam ceza hukukunda hataen ölüme sebebiyet verme diyeti (100 deve / 1000 dinar altın), uzuv ve duyu kayıplarında erş cetveli, âkıle kurumu ile borcun taksimi ve şahsi keffâret (60 gün oruç) hükümleri.

Tam Diyet (Diyet-i Kâmile)الدِّيَةُ الْكَامِلَةُ وَمَقَادِيرُهَا الشَّرْعِيَّةُ

Tam Diyet (Diyet-i Kâmile): 100 Deve / 1000 Dinar Altın

⚖️ Şer'i Kural:Hataen (kazaen) veya kasıt benzeri (şibh-i amd) bir müminin ölümüne sebep olan kimsenin maktulün mirasçılarına ödeyeceği tazminattır. Miktarı şer'an 100 deve, 1000 dinar altın (yaklaşık 4.25 kg saf altın) veya 10.000 (Hanefi'de 12.000) dirhem gümüştür.

📖 Nass: Nisâ 92: 'Bir müminin bir mümini öldürmesi caiz değildir; ancak yanlışlıkla olması müstesna. Kim bir mümini yanlışlıkla öldürürse, bir mümin köle azat etmesi ve ölenin ailesine teslim edilecek bir diyet ödemesi gerekir.'

Trafik kazalarında, iş kazalarında veya tıbbi ihmallerde vefat eden kimselerin mirasçılarına ödenecek şer'i bedel diyet-i kâmiledir. Maktulün ailesi diyeti tamamen veya kısmen bağışlayabilir (af).

Farz ve Kat'îdir

Erş (Uzuv ve Duyu Kaybı Tazminatı)أَرْشُ الْجِرَاحَاتِ وَحُكُومَةُ الْعَدْلِ

Erş ve Hükûmet-i Adl: Organ ve Duyu Kaybı Tazminatı

⚖️ Şer'i Kural:Vücutta tek olan organların (dil, burun, akıl, işitme, görme duyusu) kaybında tam diyet (100 deve); çift olan organların birinde (tek göz, tek kulak, tek el, tek ayak) yarım diyet (50 deve); on parmağın her birinde 10 deve; her bir dişte 5 deve erş ödenir.

📖 Nass: Ebû Dâvûd, Nesâî ve Muvatta (Sahih): Peygamber Efendimiz'in Yemen Valisi Amr b. Hazm'a gönderdiği meşhur fıkhi mektupta geçen uzuv diyetleri cetveli.

Şeriatta sabit oranı bulunmayan yaralanmalarda ise hâkim (kâdı) ve adli tıp bilirkişisi takdiriyle 'Hükûmet-i Adl' belirlenir.

Kusur Oranına Göre Vâciptir

Âkıle Sistemi (Kolektif Borçlanma)نِظَامُ الْعَاقِلَةِ وَتَحَمُّلُ الدِّيَةِ

Âkıle Sistemi: Diyeti Üstlenen Kolektif Dayanışma Teşkilatı

⚖️ Şer'i Kural:Kazaen adam öldürme veya ağır yaralama diyetini fail tek başına ödemez; failin baba tarafından erkek akrabaları (asabesi) veya üyesi olduğu meslek loncası/divanı (modern dönemde tekâfül/sandık) 3 yıla yayılarak taksitle öder.

📖 Nass: Sahihayn (Buhârî 6909, Müslim 1681): Hüzeyl kabilesinden iki kadının kavgasında bebeğin düşmesine sebep olan kadının diyetini Peygamberimiz'in failin âkılesine hükmetmesi.

Âkıle sistemi, beklenmedik büyük kazalarda failin iflasını önleyen ve mağdur tarafın hakkını anında garantiye alan dünyanın ilk kurumsal sosyal güvenlik ve mesleki dayanışma modelidir.

Sünnet ve İcmâ ile Sabittir

Kasıtsız Öldürmede Keffâretكَفَّارَةُ الْقَتْلِ الْخَطَأِ

Kasıtsız Öldürmede Şahsi Keffâret Hükmü

⚖️ Şer'i Kural:Kazaen ölüme sebebiyet veren kimse, diyeti âkıle ödese dahi bizzat kendisi Allah katında günahının affı için 2 kamerî ay peş peşe (60 gün) oruç tutmakla mükelleftir.

📖 Nass: Nisâ 92: '...Kim bunu bulamazsa, Allah tarafından tövbesinin kabulü için peş peşe iki ay oruç tutmalıdır. Allah her şeyi bilendir, hikmet sahibidir.'

Trafik kazasında kusurlu olarak bir insanın vefatına sebep olan sürücünün 60 gün aralıksız oruç tutması Kur'an nassıyla farzdır.

Farz-ı Ayn

İslam Ceza Hukuku (Ukûbât & Hudûd) Külliyatını İncele →