بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ
رَبِّ يَسِّرْ وَلاَ تُعَسِّرْ ، رَبِّ تَمِّمْ بِالْخَيْرِ
Fıkıh Usûlü & İstinbât Metodolojisi
أصول الفقه ومنهج الاستنباط
Fıkıh Usûlü, İslam hukukunun metodolojisidir. Müctehidin şer'î nasslardan mükelleflerin fiillerine taalluk eden hükümleri çıkarırken tabi olduğu kaideleri, lafızların delâlet mertebelerini ve hüküm teorisini (teklîfî ve vaz'î hükümler) sistematik olarak öğretir.
Ders Üniteleri (4)Sistematik
Fıkıh Usûlünün Mahiyeti, Gayesi ve Tarihî Gelişimi
تعريف أصول الفقه وغايته وتاريخه
Usûl-i fıkhın lügat ve ıstılah manaları, İmam Şâfiî'nin er-Risâle'si ile tedvin süreci ve Fukahâ/Mütekellimîn metotları.
1. Usûl-i Fıkhın Tanımı ve Gayesi
Usûl, lügatte 'asl' kelimesinin çoğulu olup üzerine başka şeylerin bina edildiği kök ve temel manasına gelir. Fıkıh ise lügatte derin anlayış ve kavramadır. Istılahta fıkıh usûlü: 'Müctehidin tafsîlî delillerden fer'î-amelî hükümleri istinbât etmesine (çıkarmasına) yarayan küllî kaideler ve kurallar mecmuasıdır.'
Bu ilmin nihai gayesi; dinin iki ana kaynağı olan Kur'an ve Sünnet'in muradını doğru anlamak, nefsin hevasına göre hüküm vermekten korunmak ve zamanın değişmesiyle ortaya çıkan yeni meselelerin fıkhî hükmünü nassların ruhuna uygun biçimde tespit etmektir.
أُصُولُ الْفِقْهِ: الْقَوَاعِدُ الَّتِي يُتَوَصَّلُ بِهَا إِلَى اسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ الْفَرْعِيَّةِ مِنْ أَدِلَّتِهَا التَّفْصِيلِيَّةِ.
Fıkıh Usûlü: Tafsîlî delillerinden fer'î şer'î hükümleri çıkarmaya vasıta olan küllî kaidelerdir.
- ✓Fıkıh tikel (cüz'î) hükümlerle ilgilenirken, Fıkıh Usûlü tümel (küllî) kaidelerle ilgilenir.
- ✓Gayesi: Hüküm çıkarma melekesini sağlam temellere oturtmak ve nassların tahrifini önlemektir.
2. Tedvin Dönemi ve İki Ana Metot
Fıkıh usûlü ilmini müstakil bir kitap olarak ilk tedvin eden zat, hicri 204'te vefat eden İmam Muhammed bin İdris eş-Şâfiî'dir. Yazdığı 'er-Risâle' eseri usûl ilminin ilk şaheseridir.
Zamanla iki temel telif metodu doğmuştur: Birincisi Hanefîlerin 'Fukahâ Metodu'dur (önceki mezhep imamlarının fetvalarından tümevarım ile kural üretirler). İkincisi Şâfiî ve Mâlikîlerin 'Mütekellimîn Metodu'dur (akli ve kelamî kaideleri esas alıp mezhebin fer'î fetvalarına bağımlı kalmaksızın kural koyarlar).
- ✓İlk tedvin: İmam Şâfiî (er-Risâle).
- ✓Fukahâ Metodu: Tümevarımcı (Hanefî tarzı).
- ✓Mütekellimîn Metodu: Tümdengelimci (Şâfiî-Kelâmî tarzı).